اخیرا وزارت علوم طی نامه ای از گروه های آموزشی در دانشگاه ها خواسته است پیشنهادهای خود را در خصوص اصلاح سرفصلها با هدف ببهبود ان ارائه نمایند. این موضوع در گروه ترویج دانشگاه زنجان هم بحث شد. جناب دکتر احمد قیدی پیشنهادی در این خصوص ارائه نمودند که عینا اینجا آورده می شود:
مقدمه
آنچه که تا بحال تحت این عنوان در دانشگاه های کشور تدریس، و به تبع آن تحقیق، شده و محتوما در دستگاههای اجرائی ذیربط شکل اجرائی بخود گرفته چیزی جز کپی برداری ساده گرایانه از دانشگاه های امریکایی و اعمال منافع شخصی و گروهی در آن نیست. نهایت این فرایند به ایجاد اختلالات بیشتر در جامعه کشاورزی منجر شده است. اینجانب بخوبی در جریان مفاهیم "خصوصی شدن ترویج" در کشور بوده ام و اینکه چگونه تحت تاثیر مفاهیم غربی به داخل منتقل شده و تحت تاثیر منافع شخصی تبدیل به مقالات، مباحث و همایش و کنفرانس و غیره شد و در نتیجه ساختار ترویج دچار اختلال بیشتر در ایجاد رابطه با جامعه کشاورزی شد. با توجه به همین سابقه تاکید میشود که اولین گام برای متحول کردن ترویج و آموزش کشاورزی همانا زدودن منافع شخصی و گروهی و صنفی از طراحی ساختار جدید میباشد. آنچه که ذیلا ارائه میشود کوشش برای شروع بحث در مورد بازسازی رشته ترویج و آموزش کشاورزی در نظام آموزش عالی کشور میباشد. رشته ترویج در یک فرایند زمانی شاید 20 ساله و بموازات اثر گذاری و پیشرفت همه جانبه زندگی کشاورزی و روستائی از ساختار پیشنهادی میباید خارج شده و در قالب جدید کشاورزی تجاری شده، وظایف تخصصی تر خود را تشخیص و خود را با آن منطبق سازد.
ماموریت رشته ترویج و آموزش کشاورزی
در مقطع زمانی حاضر (حداقل نیم قرن اخیر) بخش کشاورزی کشور در شرایط شدیدا مختل شده قرار دارد. اختلالات ایجاد شده بخشی ناشی از شرایط تولیدی در کشورهای صادر کننده، بخشی ناشی از درک ساده نخبگان و اندیشمندان کشاورزی در داخل کشور، بخشی مربوط به سیاست گذاریهای اشتباه در تعیین رابطه شهر و روستا، و بخش دیگر مربوط به سماجت و پافشاری جامعه روستائی بر واکنش ناپذیر بودن به تغییرات تحمیل شده از خارج از جامعه روستائی میباشد. در این مجموعه شرایط، عمده وظیفه ترویج و آموزش کشاورزی همانا آموزش و آشنا نمودن جامعه روستائی با نیازها و منافع بلند مدت خود میباشد. پس از ایجاد چنین درکی در جامعه روستائی، مروجین کشاورزی اقدام به انتقال نیازهای کشاورزان به دانشگاه ها و دستگاه های اجرائی ذیربط خواهند نمود.
بمنظور انجام این ماموریت بصورت هدایت شده و قابل اندازه گیری، دوره آموزشی رشته ترویج و آموزش کشاورزی در قالب نه نیمسال طراحی و ارائه میشود که طی آن دانشجویان در سه نیمسال بصورت عملی در ادارات ترویجی ذیربط مشغول به خدمت مولد شده و خدمات آنان بدقت در موسسه آموزشی اندازه گیری و هدایت میشود. در طی شش نیمسال آموزشی دروس بازنگری شده بشرح ذیل به دانشجویان ارائه شده و دروس کارآموزی، کارورزی و پروژه دانشجویان بطور اخص حذف خواهند شد. با توجه به ماهیت دوره و ارتباطات اجتماعی رشته، بنظر میرسد که در صورت تصویب این برنامه میباید نسبت به پذیرش سالانه دانشجو نیز تجدید نظر شده و حداکثر ظرفیت پذیرش 20 نفر در سال پیشنهاد میشود. مادام که تقاضا برای رشته بیش از ظرفیت باشد میباید با در نظر گرفتن اولویتها تنها مبادرت به پذیرش افراد مستعدتر رشته شود. شکل دیگر اجرا میتواند ارائه هر دو رشته متعارف (برنامه جاری) و برنامه پیشنهادی بوده و دانشجو رشته مورد نظر خود را در کنکور سراسری انتخاب نماید. در اینحال علاوه بر ظرفیت پیشنهاد شده در بالا، سهمیه پذیرش برای برنامه متعارف نیز در نظر گرفته خواهد شد. حسن ارائه دو برنامه متفاوت استقبال دانشجویان و در نتیجه میزان اجتماعی بودن برنامه میباشد. برنامه پیشنهادی در طول زمان بصورت زیر ارائه خواهد شد:
نیمسال اول درسی
نیمسال دوم درسی
نیمسال سوم درسی
نیمسال چهارم کاری
نیمسال پنجم درسی
نیمسال ششم کاری
نیمسال هفتم درسی
نیمسال هشتم کاری
نیمسال نهم درسی
در طی نیمسالهای کاری دانشجو به یکی از ادارات (شرکتهای خدماتی) ترویج بصورت تمام وقت و با شرح وظیفه مدون و رسمی معرفی شده و حقوق معادل کارمند رسمی را که نیمی از آن توسط خود اداره و نیم دیگر توسط یارانه دولتی تامین اعتبار میشود را دریافت خواهد نمود.
در دو نیمسال اول و دوم دانشجو دروس عمومی (به ارزش هر یک دو واحد) و پایه به شرح زیر را انتخاب مینماید. این دروس زمینه ذهنی برای دانشجو در آشنایی با ساختار فرهنگی – تاریخی- اجتماعی جامعه فراهم آورده و وی را آماده ورود به مباحث حرفه ای تر مینماید:
101-100 - ادبیات فارسی 1 و 2 (ت 1 و 2)
102- زیست شناسی (ت 1)
103- گیاه شناسی (ت 1)
104- ریشه های انقلاب (ت 1)
105- معارف اسلامی (ت 2)
106- تاریخ اسلام (ت 2)
107- زبان انگلیسی عمومی (ت 1)
108- آشنایی با زبان، لهجه، و فرهنگ اقوام ایرانی (به تناسب موقعیت مکانی دانشگاه) – سرفصل تهیه شود (ت 1)
109- تاریخ کشاورزی عمومی– سرفصل تهیه شود (ت 1)
110- تاریخ کشاورزی از 1300 تا قبل از انقلاب اسلامی 1357– سرفصل تهیه شود (ت 2)
111- وضعیت کشاورزی پس از انقلاب اسلامی– سرفصل تهیه شود (ت 3)
112- ریاضی عمومی (3) (ت 1)
113- اصول آموزش کشاورزی (3) (ت 2)
دروس اصلی که دانشجو در نیمسالهای بعدی میگذراند بشرح زیر خواهد بود. منظور از این دروس شناخت نسبی ساختار روابط فیزیکی، بیولوژیکی-فیزیولوژیکی و اقتصادی و اجتماعی مزرعه میباشد.
200- آمار
201- (101-103) بوم شناسی (3) (ت 2)
202- (103) زراعت عمومی (3) (ت 2)
203- مکانیزاسیون و نو آوری (3+1) (ت 2)
204- (102) اصول دامپروری (3+1) (ت 3)
205- صنایع غذائی (3+1) (ت 3)
206- (202) آفات و بیماریهای مهم گیاهان زراعی و باغی (3+1) (ت 4)
207- (204) بیماریهای دام و طیور (3+1) (ت 4)
208- اقتصاد کشاورزی (3) (ت 3)
209- (208) بازاررسانی محصولات کشاورزی (3) (ت 6)
210- اصول ترویج کشاورزی (3) (ت 3)
211- منابع طبیعی و کشاورزی (این درس بصورت مشترک توسط گروه خاکشناسی و آبخیز داری و جنگل و مرتع تدریس میشود) (3) (ت 3)
دروس تخصصی نتیجه گیری از دوره را انجام داده و دانشجو را درمقطع کارشناسی از توانمندی متناسب برای ورود به حرفه برخوردار مینماید. این دروس عبارتند از:
300- روان شناسی عمومی (3) (ت 3)
301- اصول ارتباطات و مقاله نویسی (پیش نیاز تکنولوژی آموزشی با تاکید بر مخاطبین روستائی) (2+1) (ت 4)
302- (113) اصول آموزش بزرگسالان (2+1) (ت 4)
303- (113) آموزش غیر رسمی (3) (ت 5)
304- (113) تکنولوژی آموزشی با تاکید بر مخاطبین روستائی (شامل یادگیری الکترونیکی) (2+1) (ت 4)
305- جامعه شناسی روستائی و عشایری (3) (ت 5)
306- توسعه روستائی (3) (ت 5)
307- (208) نقش کشاورزی در توسعه اقتصادی (3) (ت 5)
308- (208) مدیریت مزرعه (2+1) (ت 5)
309- برنامه ریزی آموزشی (3) (ت 6)
310- برنامه ریزی ترویجی (تعریف اهداف و شاخصهای بهبود زندگی روستائی و امکان اندازه گیری تغییرات آن در طول زمان- این درس از امهات رشته محسوب شده و نتیجه گیری دوره را در بر خواهد داشت. سرفصلها و مدرس درس باید بدقت انتخاب شوند.) (3) (ت 6)
311- ارزیابی پروژه (3) (ت 6)
312- نهادهای روستائی و کشاورزی تجاری (بیمه، تعاونی ها، نهادهای سنتی، شرکتهای خدماتی،..) (3) (ت 6)
توجه: مفهوم "پایداری" در محتوای دروس مرتبط با توسعه گنجانده شود.
سرفصلها بنحوی باید تعریف و طراحی شوند که در انتهای هر نیمسال که ترکیب خاصی از دروس ارائه میشود، توانائی دانشجو در نیاز سنجی جامعه روستائی افزایش یابد.
در هر نیمسال کاری دانشجو در ادارات (شرکتهای) ترویجی بصورت هدفمند و با شرح وظایف حرفه ای بکار گرفته میشود بنحویکه بتواند در هر نیمسال یک برنامه ترویجی را تعریف و طراحی کرده و نتایج آن را در انتهای دوره اندازه گیری نموده و به گروه طی گزارشی ارائه نماید. نمره نیمسال بر اساس برنامه اجرا شده و گزارش مربوطه تخصیص خواهد یافت. حقوق این مدت بصورت نیمی شرکت (اداره) و نیمی یارانه دولتی پرداخت شده و در انتهای دوره و بر اساس نظر مدیریت اداره (شرکت) ممکن است دانشجو بطور ثابت باستخدام اداره (شرکت) درآید. توانائی های واقعی دانشجو در طول دوره بنحوی افزایش یافته که وی خود راسا نیز قادر به یافتن شغل مرتبط باشد.
کلیات دروس جدید:
دروس جدید عبارتند از نهادهای روستائی وکشاورزی تجاری، نقش کشاورزی در توسعه اقتصادی، منابع طبیعی و کشاورزی، بازاررسانی محصولات کشاورزی، مکانیزاسیون و نوآوری، آشنایی با زبان، لهجه، و فرهنگ اقوام ایرانی، - تاریخ کشاورزی عمومی، تاریخ کشاورزی از 1300 تا قبل از انقلاب اسلامی 1357، وضعیت کشاورزی پس از انقلاب اسلامی، که ذیلا محتوای کلی آنها شرح داده خواهد شد.
نهادهای روستائی و کشاورزی تجاری:
تعریف نهادهای سنتی کشاورزی شامل نهادهای اجتماعی فرهنگی، نهادهای تولیدی، و مدیریت بر منابع عمومی (مانند مرتع و قنات و غیر آن)، نهادهای جدید روستائی شامل نهادهای تولیدی و خدماتی (تعاونی و بیمه و غیر آن)، و نهادهای کلان اقتصادی مانند بورس کالاهای کشاورزی و نقش موسسات اعتباری در فعالیتهای اقتصادی روستائیان، نهادهای بازار رسانی و صنایع تبدیلی؛ تعریف کشاورزی تجاری و نقش نهادها در تسریع تجاری شدن کشاورزی. مفاهیم ادغام عمودی و ادغام افقی و اندازه بهینه مزرعه.
نقش کشاورزی در توسعه اقتصادی:
سابقه فعالیت کشاورزی، نقش رو به کاهش کشاورزی در اقتصاد، توسعه اقتصادی، توسعه اقتصادی در غرب، مدلهای توسعه در شرق، عملکرد کشاورزی در توسعه اقتصادی در غرب و مقایسه آن با کشورهای دیگر، نقش اصلاحات ارضی در توسعه اقتصادی کشور،....
منابع طبیعی و کشاورزی:
منابع طبیعی بعنوان بستر فعالیت های کشاورزی، کلیات خاکشناسی و نقش خاک و حفاظت آن در پایداری تولید، آب، بارندگی، مهار نزولات جوی، مدیریت آبخیز، مرتع، گیاهان مرتعی، رابطه تعادلی دام و مرتع، تولیدات مرتع، مدیریت مرتع، جنگل و آثار زیست محیطی جنگل در پایداری کشاورزی،....
بازاررسانی محصولات کشاورزی:
مفهوم بازار و ساختار بازار و ویژگیهای بازار رقابتی، حاشیه بازار، عملیات پس از برداشت، تبدیل محصولات و اثر آن روی حاشیه بازار و اشتغال وارزش افزوده کشاورزان، انبارداری، حمل و نقل و مدلهای مربوطه، شبکه ارتباطی و اثر آن روی عملکرد قیمتی، بازارهای مدرن کشاورزی، بازار نهاده های کشاورزی، نقش نهاد تعاونی در بازاررسانی نهاده ها و بازده های کشاورزی .....
مکانیزاسیون و نوآوری:
تعاریف نوآوری و پذیرش آن، ریسک پذیرش، انتشار نوآوری و اثر آن روی منافع تولید کنندگان و مصرف کنندگان، نقش تحقیق و توسعه در بهره وری و سوددهی کشاورزی، فناوری های کشاورزی و اثر آن بر تولید محصولات، مکانیزاسیون کشاورزی و اثر آن بر بهره وری و سوددهی، اندازه مزرعه،.....
آشنایی با زبان، لهجه، و فرهنگ اقوام ایرانی:
با توجه به کار عملی دانشجو در روستا ارائه این درس متناسب با مکان جغرافیایی دانشجو انجام شده و طی آن حتی دانشجوی بومی نیز با ساختار فرهنگی منطقه آشنایی بیشتری پیدا میکند....
تاریخ کشاورزی عمومی:
در این درس دانشجو با نقش کشاورزی در اقتصاد و جامعه تا قبل از قرن چهاردهم شمسی آشنا میشود. مطالعه کتب تاریخی مرتبط با کشاورزی و ارائه سمینار توسط دانشجویان...
تاریخ کشاورزی از ابتدای قرن 14 شمسی تا قبل از انقلاب اسلامی:
تحولات شدید و متعددی در این دوره در جامعه کشاورزی و عشایری وارد شده است. جزئیات این تحولات در کلاس مرور شده و انسجام و ارتباط منطقی آنها با هم مورد مطالعه و تحقیق دانشجویان قرار خواهد گرفت.....
وضعیت کشاورزی پس از انقلاب اسلامی:
در این درس دانشجو با تغییرات جامعه روستائی و عشایری پس از انقلاب آشنا شده و اثرات این تغییرات در مقایسه با شرایط کشاورزی در سایر نقاط جهان مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت.....
این برنامه بار مالی کمتری در مقایسه با برنامه متعارف برای وزارت علوم در بر داشته و طول مدت تحصیل هم با توجه به مدتی که دانشجو در خارج از دانشگاه قرار دارد نسبتا کمتر است. درسهای غیر کاربردی دارای عملیات (مثل هوا و اقلیم شناسی یا مساحی و نقشه برداری و آبیاری عمومی و غیر آن، از برنامه حذف شده و در عین حال دانشجویان با شرایط واقعی جامعه کشاورزی و جایگاه آن در جامعه بزرگتر آشنا شده و با توجه به ماهیت و تسلسل منطقی بین دروس و بین نیمسالهای درسی و کاری، قادر به اثر گذاری بیشتری بر جامعه کشاورزی خواهند بود. از نظر اشتغال نیز برنامه جاری امکان بیشتری برای اشتغال دانش آموختگان فراهم می آورد، هم بصورت کوتاه مدت (از نظر دانش و مهارتهای کاری دانش آموخته و ارزشمندی اجتماعی آن) و هم در بلند مدت (افزایش تقاضا برای دانش آموختگان رشته با توجه به افزایش تولید و ارزش افزوده تولید کنندگان کشاورزی).
